Bir sporcunun baskı altında yaptığı bazı hatalar dışarıdan bakıldığında bazen şaşırtıcı görünebilir. Normalde kolayca verdiği bir pası geciktirme, boştaki arkadaşını görememe, pozisyon hatası alma, basit bir servis hatası yapma veya doğru seçeneği bildiği hâlde farklı bir karar verme gibi hatalar yapılabilir.
Bu noktada bu durumun açıklanmasına yönelik ilk akla gelen durum çoğu zaman: “Dikkatini veremedi.” şeklinde olmaktadır.
Ancak baskı ve artmış kaygı altında karar vermenin zorlaşması sadece dikkatin azalması ile açıklanırsa eksik bir tespit olmuş olur. Çünkü baskı ve artan kaygı beynin çevresel bilgiyi nasıl seçtiğini, ne kadar hızlı işlediğini, neden-sonuç ilişkilerini ve hangi ayrıntıya öncelik verdiğini değiştirebilir.
Dikkatin daralması
Normal şartlarda sporcu aynı anda birçok bilgiyi birlikte izleyip entegre ederek muhakeme eder:
- Rakibin konumu
- Takım arkadaşlarının hareketi
- Skor
- Zaman
- Alan paylaşımı
- Teknik görevi
Bu başlıklar sürekli olarak anlık etkileşim ve entegrasyon içerisindedir. Baskı yükseldiğinde bu etkileşimde azalma meydana gelerek dikkat daha dar bir alana yönelmeye başlayabilir. Sporcu bazen yalnızca topa, yalnızca rakibe ya da hata yapmama düşüncesine fazla odaklanabilir.
Bu durumda sorun, sporcunun hiçbir şeyi görememesi değildir. Sorun, görmesi gereken bilgilerin ve karar vermesi gereken durumların tamamını aynı anda işleyememesidir.
Karar verme hızı ve zaman algısı
Bir sporcunun doğru kararı verebilmesi için yalnızca sahadaki bilgiyi fark etmesi yeterli değildir. Bu bilgiyi çok kısa sürede değerlendirmesi gerekir.
Örneğin futbolda saniye, hatta milisaniye içinde şu kararlar verilmelidir:
- Pas mı?
- Şut mu?
- Topu korumak mı?
- Risk almak mı?
- Oyunu yavaşlatmak mı?
Benzer süreç tenis, basketbol, voleybol ve Sualtı Rugby gibi branşlarda da vardır. Baskı arttığında zihinsel kaynakların bir bölümü artık yalnızca oyunu okumaya değil, aynı zamanda sonucu düşünmeye ayrılabilir.
“Ya hata yaparsam?” “Bu pozisyonu kaçırmamalıyım.” “Herkes bana bakıyor.”
Bu düşünceler performansla ilgili görünse de aslında karar verme sisteminin üzerine ek bir yük bindirebilir.
Baskı altında sporcuların sık yaşadığı deneyimlerden birisi zamanın farklı hissedilmesidir. Aslında bu durum hepimiz için zaman zaman normal hayatta yaşadığımız bir durumdur. Kaygı ve baskı durumlarında zaman sanki çok hızlı akıyormuş gibi hissedilebilir. Sınava giren öğrenci veya nöbet tutan asker gibi kaygı artışlarında zamanda sanki bir kırılma olabilir. Özellikle eforun getirdiği zihinsel yorgunluğa baskı ve kaygı artışı eklendiğinde sporcunun zaman algısında göreceli değişiklik olabilir.
Bu durumda sporcu:
- Kararı olduğundan daha erken verebilir
- İlk gördüğü seçeneğe değerlendirme yapmadan yönelebilir
- Daha az alternatif değerlendirebilir
- Gereksiz risk alabilir
Bazı durumlarda ise tam tersi yaşanabilir. Zihinsel sürecin donakalması söz konusu olabilir; bu durumda sporcu karar vermeyi gereğinden fazla uzatabilir, pozisyon hatası yapabilir, çevresel kontrol kaybolabilir ve birkaç saniyelik tereddüt nedeniyle pozisyonun aleyhe dönmesine neden olabilir.
Bu nedenle elit sporda hız yalnızca fiziksel değildir. Karar verme hızı da performansın önemli bir parçasıdır.
Otomatik becerinin aşırı kontrolü
Birçok sportif hareket binlerce tekrar sonucunda otomatikleşir. Artık hareket için düşünce oluşmaz; refleks tarzında, anında tepki şeklinde kendisini gösterir. Yani sporcu artık hareketin her ayrıntısını bilinçli olarak düşünmez. Topa nasıl vuracağını, raketi nasıl çevireceğini veya pası hangi kuvvetle vereceğini; su altında nefes tutma ve hareket etmeyi büyük ölçüde otomatik olarak gerçekleştirir.
Ancak baskı yükseldiğinde sporcu bazen normalde otomatik yaptığı hareketi bilinçli biçimde kontrol etmeye başlar.
Örneğin: “Ayağımı tam nereye koymalıyım?” “Topa çok sert vurma.” “Bileğimi doğru kullanmam gerek.” “Nefes almak için yüzeye çık.” “Raket elimde terledi.”
Bu kontrol çabası paradoksal biçimde performansı bozabilir. Yani otomatik davranışa aşırı müdahale edilmesi performansı olumsuz etkileyebilir.
Risk alma ve hata korkusu
Baskı yalnızca yanlış karar ihtimalini artırmaz. Sporcunun risk alma biçimini de değiştirebilir.
Bazı sporcular baskı altında daha güvenli oynamaya başlar:
- Daha kısa pas
- Daha az şut
- Daha az birebir
- Daha az yaratıcı tercih
- Daha az inisiyatif alma
Bu bazen doğru strateji olabilir. Ancak bu durum aşırıya kaçtığında sporcu kendi doğal oyun profilinden uzaklaşabilir. Bu durumda amaç artık iyi oynamak değil, hata yapmamaya çalışmak hâline gelir. Bu iki yaklaşım aynı şey değildir.
Çünkü baskı altında karar yalnızca saha, zemin veya havuz bilgisine dayanmaz. Kararın içine aynı anda şunlar da girebilir:
- Skor
- Beklenti
- Seyirci
- Antrenör tepkisi
- Önceki hata
- Sonuç korkusu
- Kendi performansına dair düşünceler
Normalde basit olan bir kararın zihinsel maliyeti böylece artar. Bu nedenle sporcu bazen fiziksel olarak hazır olduğu hâlde bilişsel olarak daha yavaş veya daha kararsız görünebilir. Bu durum hem bireysel hem de takım performansını olumsuz etkileyebilir.
Baskı altında karar vermeyi çalışmak
Elit sporda baskının tamamen ortadan kalkması gerçekçi değildir. Asıl hedef, sporcunun baskı varken de karar verebilmesini geliştirmektir.
Bunun için antrenmanlarda:
- Zaman baskısı
- Skor baskısı
- Hata sonrası hızlı yeniden başlama
- Birden fazla karar seçeneği
- Beklenmedik oyun senaryoları
gibi koşullar kullanılabilir.
Çünkü sporcu yalnızca hareketi değil, baskı altında karar vermeyi de çalışmalıdır. Günümüz spor dünyasının ihmal ettiği hususlardan birisi de insanın biyopsikososyal bir varlık olduğu kavramıdır. Eğer bu kavramın anlamı tam idrak edilirse işin psikolojik yönünün biyolojik ve sosyal yönü kadar önemli olduğu görülecektir.
Kısa sonuç
Baskı altında performansı bozan şey her zaman bilgi eksikliği değildir; bazen zihnin aynı anda taşıdığı bilgi miktarıdır.
Baskı altında karar vermenin zorlaşması sporcunun bilgisini kaybettiği anlamına gelmez. Çoğu zaman sorun, bilginin kullanım biçimidir.
Dikkatin daralması, zaman algısının değişmesi, hata korkusu ve otomatik becerinin aşırı kontrol edilmesi karar kalitesini etkileyebilir.
Bu nedenle performans psikolojisinin temel sorularından biri şudur: “Sporcu doğru kararı biliyor mu?” değil, “sporcu baskı yükseldiğinde de doğru karara ulaşabiliyor mu?”
İyi sporcu doğru kararı bilen değil; baskı yükseldiğinde de o karara ulaşabilen sporcudur.