Fobik Bozukluklar Nedir?
Fobik bozukluklar, kişinin belirli bir nesneye, canlıya, duruma veya ortama karşı gerçek tehlikeyle orantısız düzeyde yoğun korku yaşadığı anksiyete bozukluklarıdır.
Birçok insan bazı şeylerden hoşlanmayabilir veya çekinebilir. Ancak fobilerde korku o kadar güçlü hale gelir ki kişinin günlük yaşamını, sosyal ilişkilerini, eğitimini veya iş hayatını etkilemeye başlar.
Fobisi olan kişiler genellikle korkularının mantıksız veya aşırı olduğunu bilirler. Buna rağmen yoğun kaygı yaşamaktan kendilerini alıkoyamazlar.
Fobi Nedir?
Fobi, belirli bir nesneye veya duruma karşı duyulan yoğun ve sürekli korkudur.
Kişi korktuğu şeyle karşılaştığında çarpıntı, terleme, nefes almakta zorlanma, kaçma isteği veya panik atak benzeri belirtiler yaşayabilir.
Bu nedenle zamanla korktuğu durumdan uzak durmaya çalışır. Sorun çoğu zaman korkunun kendisinden çok, kişinin yaşamını daraltan kaçınma davranışlarıdır.
Fobiler Nasıl Başlar?
Fobiler genellikle çocukluk veya ergenlik döneminde başlar ancak erişkinlikte de ortaya çıkabilir.
Bazı kişilerde travmatik bir olay sonrası, korkutucu bir deneyim sonrasında, başka bir kişinin korkusunu gözlemleyerek veya uzun süreli kaygı yaşantıları sonucunda gelişebilir.
Bazı durumlarda ise belirgin bir neden bulunamaz.
Fobik Bozukluk Türleri
Psikiyatride fobiler genel olarak üç ana başlık altında incelenir:
Özgül Fobiler
Belirli bir nesneye veya duruma karşı gelişen yoğun korkulardır. Hayvanlar, yükseklik, kapalı alan, uçak yolculuğu, kan, enjeksiyon veya tıbbi işlemler özgül fobiler arasında yer alabilir.
Sosyal Fobi
Sosyal anksiyete bozukluğu olarak da bilinir. Kişi başkaları tarafından değerlendirilme, eleştirilme, hata yapma veya küçük düşme korkusu yaşayabilir.
Agorafobi
Kişinin kaçmasının zor olacağını düşündüğü kalabalık alanlar, toplu taşıma, AVM, sinema salonu, uzun kuyruklar veya evden uzak yerlerden korkmasıdır.
Özgül Fobi Örnekleri
Zoofobi
Hayvanlara karşı duyulan yoğun korkudur. Köpek, kedi, kuş, fare, yılan veya böcek korkusu görülebilir. Bazı kişiler yalnızca hayvanla karşılaşınca değil, fotoğrafını görünce bile kaygı yaşayabilir.
Akrofobi
Yüksek yerlerde bulunma korkusudur. Balkon, köprü, yüksek bina veya cam kenarı gibi durumlar yoğun kaygı oluşturabilir.
Klostrofobi
Kapalı veya dar alanlarda bulunma korkusudur. Asansör, MR cihazı, tünel, uçak kabini veya küçük odalar sık tetikleyicilerdir.
Aerofobi
Uçakla seyahat etmekten duyulan yoğun korkudur. Kişi türbülansı felaket olarak yorumlayabilir ve yolculuktan günler önce kaygı yaşamaya başlayabilir.
Hemofobi
Kan, enjeksiyon veya tıbbi işlemlerden duyulan yoğun korkudur. Bazı kişilerde tansiyon düşmesi, baş dönmesi veya bayılma görülebilir.
Sosyal Fobi ve Agorafobi
Sosyal fobi, kişinin başkaları tarafından değerlendirilme veya eleştirilme korkusu yaşamasıdır. Topluluk önünde konuşmak, yeni insanlarla tanışmak, sunum yapmak, yemek yerken görülmek veya hata yapmak yoğun kaygı yaratabilir.
Agorafobi ise kişinin kaçmasının zor olacağını düşündüğü ortamlardan korkmasıdır. Kalabalık alanlar, toplu taşıma araçları, sinema salonları, uzun kuyruklar veya evden uzak yerler kişiyi zorlayabilir. Bazı kişiler zamanla yalnız başına dışarı çıkamaz hale gelebilir.
Fobilerde Beyinde Neler Olur?
Fobiler yalnızca “korkaklık” değildir. Araştırmalar, beynin korku merkezi olarak bilinen amigdalanın bazı uyaranlara karşı aşırı hassas çalışabildiğini göstermektedir.
Korkulan uyaranla karşılaşıldığında adrenalin salgılanır, kalp hızlanır, solunum artar, kaslar gerilir ve beyin tehlike alarmı verir.
Aslında kişi gerçek bir tehlike altında değildir. Ancak beyin bu durumu gerçek bir tehdit olarak yorumlamaktadır.
Fobiler Neden Gelişir?
Biyolojik Faktörler
Genetik yatkınlık, kaygıya yatkın mizaç ve beyindeki korku devrelerinin hassas çalışması rol oynayabilir.
Psikolojik Faktörler
Travmatik deneyimler, öğrenilmiş korkular, felaketleştirme eğilimi ve kontrol kaybı korkusu fobilerin gelişiminde etkili olabilir.
Çevresel Faktörler
Aile üyelerinde benzer korkuların bulunması, çocukluk yaşantıları ve gözlemsel öğrenme fobilerin yerleşmesine katkıda bulunabilir.
Fobiler Nasıl Tedavi Edilir?
Fobiler tedavi edilebilir ruhsal sorunlardır. Tedavi kişinin yaşadığı korkunun türüne, şiddetine ve kaçınma davranışlarının günlük yaşama etkisine göre planlanır.
Bilişsel Davranışçı Terapi
Bilimsel olarak en etkili yöntemlerden biridir. Korku yaratan düşünceler ele alınır, kaçınma davranışları azaltılır ve kişinin korkuyla ilgili yeni öğrenmeler geliştirmesi desteklenir.
Maruz Bırakma Terapisi
Kişi korktuğu durumla güvenli ve kontrollü şekilde, adım adım karşılaştırılır. Zaman içinde korku tepkisi belirgin şekilde azalabilir.
İlaç Tedavisi
Bazı durumlarda, özellikle yoğun kaygı veya panik belirtileri eşlik ediyorsa psikiyatri uzmanı tarafından ilaç tedavisi planlanabilir.
Ne Zaman Yardım Alınmalıdır?
Aşağıdaki durumlarda profesyonel destek almak faydalı olabilir:
- Korkular günlük yaşamı etkiliyorsa
- Kaçınma davranışları artıyorsa
- İş veya okul hayatı zarar görüyorsa
- Sosyal ilişkiler bozuluyorsa
- Panik ataklar eşlik ediyorsa
Sonuç
Fobik bozukluklar, kişinin belirli nesne veya durumlara karşı yoğun korku yaşadığı ve yaşam alanını giderek daraltabilen anksiyete bozukluklarıdır.
Günümüzde etkili psikoterapi yöntemleri sayesinde birçok kişi korkularını yönetmeyi öğrenebilmekte ve kaçındığı alanlara yeniden dönebilmektedir. Korkuların yaşamınızı yönetmeye başladığını düşünüyorsanız profesyonel destek almak önemli bir adım olabilir.